«شوشا» نوسخه‌لری‌نین آراسینداکی فرقلری

هئچ بیر دییشدیر خلاصه‌سی
۱۹۰۵، ۱۹۰۲۰ و ۱۹۹۲-جی ایللرده شوشا اوچ دفعه تمامییله یاندیریلمیش دیر. بیرینجی دفعه اونو هر ایکی اجماع، ایکینجی دفعه آذربایجانلیلار، اوچونجو دفعه ایسه ارمنیلر یاندیرمیشدی. قومیّت غرضییله باخمایاراق، هر ایکی اجماعین گؤستریچیلری آراسیندا قاریشیق نکاحلار یئر آلمیشدی. تجارت و روسیه‌نین حاکمیّتی هر ایکی اجماعی بیر-بیرییله باغلایان تئللر ایدی. بو تئللردن بیرینجیسی طبیعی، ایکینجیسی ایسه صنعی ایدی.
 
شوشا شهری ۱۹۹۲-جی ایل می آیینین سکگیزینده ارمنی بیرلشمه‌لری طرفیندن ایشغال ائدیلمیش دیر. شوشانین ایشغالی نتیجه‌سینده شهرده ۱۹۵ نفر آذربایجان وطنداشی، خصوصی آماسیزلیقآمانسیزلیق ایله قتله یئتیریلمیش، ۱۶۵ نفر یارالانمیش، اونلاردان ۱۵۰ نفر علیل اولموش، ۵۵۲ کؤرپه والدینلرینی ایتیرمیش، ایگیرمی میندن آرتیق اهالی ایسه دوغما یوردونو ترک ائده‌ره‌ک مجبوری کؤچکون وضعیّتینه دوشموش دور. اسیر گؤتورولموش ۵۸ آذربایجانلینین طالعینه گؤره بو گونه قدر معلومات یوخ دور.
 
شوشانین ایشغالی نتیجه‌سینده آذربایجانلیلارین تاریخی ایزلرینی سیلمک مقصدییله وانداللار آلتی یوزه یاخین تاریخی معمارلیق اثرینی، او جمله‌دن پناه‌علی خانین سارایینی، یوخاری گؤوهر آغا مسجیدینی، آشاغی گؤوهر آغا مسجیدینی، خورشیدبانو ناتوانین ائوینی و ملّا پناه واقفین مقبره‌سینی یئرله بیر ائتمیشلر، یئتدی مکتبه قدر اوشاق مؤسسه‌سینی، ایگیرمی ایکی عموم تحصیل مکتبینی، مدنی معارف، کند تصرّفاتی و اکینجیلیک بیلیم مرکزلرینی، اختصاصی موسیقی اورتا مکتبینی، سکگیز مدنیّت ائوینی، اوتوز بیر کیتابخانانی، ایکی سینمانی، سکگیز موزه‌نی، او جمله‌دن شوشا تاریخ موزه‌سی، آذربایجان خالچا موزه‌سینین خلق تطبیقی صنعت بوتاغی و موزه‌سی، قاراباغ دؤولت تاریخ موزه‌سی، توریسم مرکزینی و قافقازدا یالنیز اولان موسیقی آلتلر دوزلتمه مرکزینی داغیتمیشلار و بوراداکی نادر صنعت اینجیلرینی تالامیش و محو ائتمیشلر. شهرین تاریخی موزه‌سینین بئش مینه دک اشیاسی، آذربایجان خالچاسی و خلق تطبیقی صنعت موزه‌سینین شوشا بوتاغی، دؤولت قاراباغ تاریخی موزه‌سینین مینه دک اشیاسی، پئشه‌کار و آذربایجان موسیقیسینین بانیسی بسته‌کار عزیر حاجی‌بیوفون اوچ یوزدن چوخ اشیاسی، مغنّی بولبولون دؤرد یوزه دک اشیاسی، موسیقیچی و رسّام میر محسن نوّابین یوزدن چوخ اشیاسی خاطره موزه‌لرینین اساسلاری غارت ائدیلیب.
 
==== اون سکگیزینجی و اون دوققوزونجو عصرلر ====
فئودال آرا محاربه‌لر دؤورونده شوشا بیر نئچه دفعه مؤحکملیک سیناغیندان اوغورلا چیخاراق غالیب گلیب. بو قلعه‌یه هجوم ائدن محمدحسن خان قاجار، فتحعلی خان قاجار و آغامحمدشاه قاجار اونو آلابیلمه‌میشلر.
 
قاراباغ حؤکمداری پناه‌علی خان اراضینی دوشمنلردن قوروماق مقصدییله خانلیغین ان استراتژیک مؤوقعلرینده مدافعه قورغولارینین تیکینتیسینه باشلامیشدیر. ۱۷۴۸-جی ایلده بایات قلعه‌سی، ۱۷۵۲-جی ایلده ایسه شاه‌بولاق قلعه‌سی إنشاء ائدیلمیشدیر. لکن، پناه‌علی خان محاربه‌لر دؤورونده اهالینین سیغینماسی اوچون داها اعتبارلی، اوچ طرفی کئچیلمز سیلدیریم قایالارلا احاطه اولونموش الچاتماز داغ یایلاسیندا یئنی بیر قلعه اوجالتماغی قرار آلدی. یئنی قلعه ایلک ایللرده اؤز بانیسینین آدی ایله «پناه‌آباد»، سونرالار ایسه «شوشا» آدلاندیریلماغا باشلاندی. شوشا قلعه‌سینین تملی پناه‌علی خان طرفیندن قویولموشدور. ۱۷۴۷-جی ایلده آوشار حؤکمداری نادر شاهین اؤلوموندن سونرا پناه‌علی خان اؤزونو بو توپراقلارین خانی اعلان ائدیر و خانلیق اراضیسینی دوشمن هجوملاریندان قوروماق مقصدییله مکمّل قلعه تیکدیرمه‌نی قرارا آلیر.
 
پناه‌علی خانین وفاتیندان سونرا اونون اوغلو، قاراباغین ایکینجی حاکیمی ابراهیم خلیل خان (۱۷۲۱-۱۸۰۶) دؤورونون باشاریلی و سیاستجیل دؤولت خادملریندن اولموشدور. اونون حاکمیّتی ایللرینده خانلیق داها دا گوجلنمیش و انکشاف ائتمیشدیر. آذربایجان شاعری و سیاسی خادمی ملّا پناه واقف ۱۷۵۰-جی ایلده بورا کؤچوب سارای شاعری و ابراهیم خلیل خانین باش وزیری اولدو. واقف ۱۷۹۵-۱۷۹۷-جی ایللرده قاجار دؤولتی ایله آپاریلان محاربه‌نین سونوندا اؤلدورولموشدور. قاجار شاهی آغا محمد خان قاجار دا بو محاربه زمانی شوشادا قتله یئتیریلمیشدی. ۱۸۰۵-جی ایلین می آییندا ابراهیم خلیل خان روسیه ایله کاپیتولیاسیانین شرطلرینه گؤره دانیشیقلارا باشلادی. او، اؤز حاکمیّتینی ساخلادی، لکن دیگر دؤولتلرله مناسبتلره سون قویماغی و هر ایل روسیه‌یه سکگیز مین قیزیل سکّه خراج وئرمه‌نی عهده‌سینه گؤتوردو. ۱۸۱۳ و ۱۸۲۸-جی ایللرده باغلانمیش گولوستان و تورکمنچای صلح مقاوله‌لری روسیه‌نین قاراباغ خانلیغی اوزرینده‌کی نظارتینی گوجلندیردی. سونونجو خان — مهدی‌قولو خان جوانشیر ۱۸۲۲-جی ایلده قاجار دؤولتینه قاچماغا مجبور اولدو.
 
==== ایگیرمینجی عصر ====
۱۲۰ دَییشیکلیک