آنامِنونو آچ

تورکمنیستان-ه دَییشیکلیک

ک
clean up, replaced: تورپاق ← توْرپاق (2), اولوب ← اوْلوب, اولان ← اوْلان (3), اولونموش‌ ← اوْلونموش‌, اورتا ← اوْرتا (2), اولون using AWB
رئلیئفینه گؤره اووالیق و داغ‌لیق حیسه‌لردن عبارت‌دیر. [[کوپئتداغ سیلسیله‌سی]] سئیسمیک جهت‌دن فعال‌دیر. اؤلکه اراضی‌سینین ۸۰%-دن چوخو [[توران اووالیغی]]ندا اوکئان سوییه‌سین‌دن ۱۰۰-۲۰۰ متر هوندورلوک‌ده‌دیر. زنگین طبیعی گاز و [[نفت]] احتیاطینا گؤره اؤلکه دونیانین ان قاباقجیل دؤولت‌لرین‌دن بیری‌دیر. اؤلکه اراضی‌سین‌ده ۱۴۴ نئفت و قاز یاتاغی آشکار ائدیلمیش‌دیر. اونلاردان یالنیز ۴۰ یاتاق ایستیسمار اوْلونور (خزرترافی، بوخارا-خیوه، مرای، لئباپ و س.). یئرالتی سروت‌لردن [[کوکورد]]، [[کالیوم]] و [[داشدوز]]، [[بئنتونیت گیلی]]، [[میرابیلیت]]، [[آلونیت]] واردیر.
 
اؤلکه‌نین ایقلیمی قورو سوبتروپیک [[ایقلیم]]دیر. بورادا ایلین ۲۹۰ گونو بولودسوز کئچیر. رئسپوبلیکا اراضی‌سین‌ده ایللیک و سوتکالیق تئمپئراتورئ آمپلیتودو چوز بؤیوک‌دور. یاغینتی‌لارین اورتااوْرتا ایللیک میقداری ۵۰-۲۰۰ mm آراسین‌دادیر. مومکون بوخارلانما ۱۵۰۰ مم-دن آرتیق‌دیر. اکین‌چی‌لیک اساساً سووارما، داغ‌لاردا ایسه قیسمن دمیه شرایطین‌ده مومکون‌دور. اؤلکه‌نین شرق رایونلاری [[آمودریا]]، [[مورقاب]] و [[تجن]] چای‌لارینین سولاری ایله تجهیز اوْلونور.
 
تورکمنیستان‌دا ان بؤیوک گؤل [[ساریقامیش]]دیر. بۇ گؤل‌دن یوکسک کیفیت‌لی خؤرک دوزو ییغیلیر.
== اهالی‌سی ==
{{main|Türkmənistan əhalisi}}
تورکمنیستان ائتنوسونون منشیی قدیم ساک-ماسساگئت و سارمات-آلان قبیله‌لری ایله باغلی اولوباوْلوب. ائتنوسون فورمالاشماسین‌دا اوغوزلار یاخین‌دان ایشتیراک ائتمیش‌لر.
 
تورکمنیستان‌دا کند اهالی‌سی اوستونلوک تشکیل ائدیر (۵۵%). اهالی اساساً، قاراقوم کانالی زوناسین‌دا، [[مورقاب]] و [[تجن]] چای‌لارینین دئلتاسین‌دا، [[کوپئتداغ]]ین اتیین‌ده جملشمیش‌دیر.
تورکمنیستان [[BMT]]، [[IKT]] ([[ایسلام کونفران‌سی تشکیلاتی]])، [[MDB]]، [[اقتصادی امکداش‌لیق شوراسی]] و س. تشکیلات‌لارین عضوودور
=== میللی ترکیب ===
۱۴.۰۴.۲۰۰۱ – تاریخین‌ده "نئیترال تورکمنیستان" قزئتین‌ده اؤلکه‌نین او زامانکی دؤولت باش‌چی‌سی صاپارموراد نیازووون موصاحیبه‌سی نشر اولون‌دواوْلون‌دو . کئچمیش پرئزیدئنت ۲۰۰۱-جی ایله اؤلکه اهالی‌سینین '''۹۱%'''-نین تورکمن‌لرین ، ۳%-نی اؤزبک‌لرین ، ۲%-نی روس‌لارین ، ۴%-نی دیگر میللت‌لرین تشکیل ائتدیینی قئید ائتمیش‌دی .<ref>دئموسجوپئ Weekly : [http://www.demoscope.ru/weekly/037/evro010.php سافارموراد نیازوو: تورکمن‌لر تورکمنیستان اهالی‌سینین ۹۱%-نی تشکیل ائدیر]</ref> [[تورکمن‌لر]] همچینین [[اؤزبکیستان]]دا، [[تاجیکیستان]]دا، [[ایران]]دا، [[افقانیستان]]دا و [[روسیه فئدئراسییاسی]]ندا دا یاشاییرلار. اؤلکه‌نین تورکمن اهالی‌سی یوکسک طبیعی آرتیما مالیک‌دیر. بونا باخمایاراق اورتااوْرتا سیخ‌لیق چوْخ آشاغی‌دیر (۱ کم²-ده ۹،۲ نفر ). ارازینین ۸۰%-ده اهالی یاشامیر.
 
== معاصر سوسیال-اقتصادی وضعیت ==
 
تورکمنیستان رئسپوبلیکاسین‌دا اؤلکه‌نی خاممال ایستئهسال‌چی‌سین‌دان حاضر محصول ایستئهسال‌چی‌سینا چئویرمک مقصدی داشییان دؤولت پروقرامی حیاتا کئچیریلیر. پروقرام رئاللاشماسی اوچون اعمال ائدیجی صنایع ساحه‌لرینه دقت آرتیریلیر، اهالینین ارزاغا اولاناوْلان تلباتینی داخی‌لی ایمکان‌لار حسابینا اؤدمک اوچون لاییحه‌لر حاضرلانیر.
 
== صنایع ==
کیمیا صنایع‌سی اوچون کیفایت قدر یئرلی خاممال واردیر. [[کوکورد]]، [[کالیوم دوزلاری]]، [[یود]] اساسین‌دا [[نئبیتداغ]]دا، [[بئکداش]]دا، [[چلکه‌ن]]ده، [[جرجو]]دا، [[ماری]]دا کیمیا زاوودلاری فعالیت گؤستریر. بیر چوْخ خاریجی شیرکت‌لر تورکمنیستان‌دا کیمیا زاوودلاری موس‌سی‌سه‌لری یاراتماق ماراغین‌دادیر.
 
تورکمنیستان‌دا ائلئکتریک ائنئرژی‌سینه اولاناوْلان تلبات ایری شهرلره یاخین تیکیلمیش [[ایئس]]-لر و [[ایران]]دان آلینان ائنئرژی حسابینا تعمین اوْلونور.
 
== کند تصروفاتی ==
 
تورکمنیستان‌دا اکین‌چی‌لیک اوچون یارارلی تورپاق‌لارینتوْرپاق‌لارین یاری‌سین‌دان [[پامبیق‌چی‌لیق]]دا ایستیفاده اوْلونور. [[قاراقوم]]ون مورقاب و تجه‌ن دئلتالارین‌دا، [[آمودریا]] بویونجا اوزانان ساحه‌لرده [[پامبیق]] اکین‌لری داها چوخ‌دور.
 
رئسپوبلیکادا ییغیلان پامبیغین ۲۵%-ی زریفلیف‌لی‌دیر. گله‌جک‌ده پامبیق ایستئهسالینی ۳ میلیون تونا چات‌دیرماق نظرده توتولور. سوواریلان تورپاق‌لاردانتوْرپاق‌لاردان [[باغ‌چی‌لیق]]دا، [[اوزومچولوک]]ده و [[تاخیل‌چی‌لیق]]دا ایستیفاده اوْلونور. [[چلتیک]] [[آمودریا]]نین آشاغی آخارلارین‌دا بئجریلیر. واهه‌لرده اهالی [[باراماچی‌لیق]]لا مشغول اولور. بوستان بیتکی‌لری خصوصیله گئنیش یاییلمیش‌دیر. سون ایللر [[شکر چوغون‌دورو]] اکین‌لری گئنیش ووسعت آلمیش‌دیر.
 
کند تصروفاتینین ایکینجی ساحه‌سی [[حیوان‌دارلیق]]دیر. شرقی [[قاراقوم]]دا [[قاراگول قویونو|قاراگول قویون‌لاری]]، قربی قاراقوم‌دا زریفیون‌لو قویون‌لار و بیرهورگوج‌لو دوه‌لر ساخلانیلیر. پامبیقته‌میزله‌مه ([[تورکمنقالا]])، پامبیقپارچا، [[ایپک]] ([[آشقاباد]]، [[تورکمناباد]] و [[ماری‌دا]])، قاراگول دری‌سینین آشیلانماسی و س. فابریک‌لری فعالیت گؤستریر. لاکین یونگول صنایع‌ده آپاریجی ساحه [[خالچاچی‌لیق]]دیر.
== تیکینتی ==
 
تیکینتی صنایع‌سینه دقت آرتیریلمیش‌دیر. اؤلکه بوتؤولوکله تیکینتی میدانینی خاتیرلادیر. اؤلکه‌یه داخیل اولاناوْلان ۲۰ میلیارد دول‌لار خاریجی اینوئستی‌سییانین ۸۳%-ی تیکینتییه یؤنلمیش‌دیر.
تورکمنیستان ۵۰-دن چوْخ اؤلکه ایله اقتصادی علاقه‌لر یاراتمیش‌دیر.
 
* تورکمنیستان اوچون خاراکتئریک حیوان [[آت]]دیر. [[آخالتکه]] وادی‌سین‌ده ائینیادلی آت جینسینین یئتیشدیریلمه‌سینین تاریخی ۴۰۰۰ ایلده‌ن چوخ‌دور.
* اؤلکه‌ده اهالینین سوسیال مدافعه‌سی دؤولت سیاستی‌دیر. [[۱۹۹۳]]-جو ایلده‌ن اهالییه الکتریک انرژی‌سی، طبیعی گاز، خؤرک دوزو پول‌سوزدور. آزتمینات‌لی عائله‌لره مادی کؤمک ائدیلیر. طیبی خیدمت‌ده گذشت‌لر وار.
* اؤلکه مطبوعاتین‌دا خاریجه اینفورماسییا وئرمک رسمن قاداغان اولونموش‌دوراوْلونموش‌دور.
* [[یئمیش]] ([[قووون]]) اؤلکه اوچون ان موهوم بوستان بیتکی‌سی‌دیر. [[آوقوست]] آیینین ۲-جی [[بازار گونو]] اؤلکه‌ده "یئمیش گونو" کئچیریلیر. هامی [[یئمیش]] یئمه‌لی، بیر-بیرینه هدییه ائتمه‌لی‌دیر. بورادا یئمیشین ۲۰۰-دک نؤوو بئجریلیر