«صفوی طریقتی» نوسخه‌لری‌نین آراسینداکی فرقلری

ک
(حئساب-اقتصاد-نجوم-منجم-ائلئکترون ) ایصلاحاتی using AWB
ک (صلح>>صولح using AWB)
ک ((حئساب-اقتصاد-نجوم-منجم-ائلئکترون ) ایصلاحاتی using AWB)
آذربایجانیٛن دۆنیا تاریخینه بخش ائتدیی پارلاق شخصیتلر سییاحیٛسیٛندا شئیخ صفی الدین اردبیلینین آدیٛ دا وار. اوْنۇن آدیٛ سککیز عصره یاخیٛندیٛر علم و تصوف دۆنیاسیٛندا گؤرکملی بیر شخص اوْلاراق حؤرمتله یاد ائدیلیر. اردبیلینین یاراتدیٛغیٛ صفوییه طریقتی و بۇ طریقتین اساسلاریٛ اۆزرینده قۇرۇلان، دۆنیانیٛن ان مؤحتشم دؤولتلریندن بیری اوْلان آذربایجان صفوی دؤولتی بۇ گۆن ده دۆنیا تاریخچیلری طرفیندن تدقیق ائدیلمکددیر.
 
شئیخ صفی الدین 1252-جی ایلده اردبیل شهری یاخیٛنلیٛغیٛندا یئرلشن کلخوْران کندینده آنادان اوْلمۇشدۇر. نسیل شجرسی یئددینجی ایمام مۇسا ال-کازیمه (م.754-800) قدر گئدیب چاتان بۇ مۆقددس شئیخین بئشینجی اۇلۇ باباسیٛ '''فیرۇزشاه''' قیٛزیٛلباش اوْ نسیلدن، سۆلالدن اردبیله گلن و بۇرادا مسکۇنلاشان اولینجی شخص حئسابحساب اوْلۇنۇر.
 
و.و.بارتوْلد بۇ سۆلالنین بانیسی شئیخ صفی الدین و اوْنۇن نسلیندن بحث ائدرکن گؤستریردی کی، “بۇ اردبیل شئیخلری، شۆبحسیز، فارس دئییل، تۆرک منشلیدیرلر”. ای.پ. پئترۇشئوسکی ده عئینی فیکری سؤیلمیشدیر: “یلک صفوی شئیخلری اردبیلده یاشامیٛشلار، اوْنلاریٛن دوْغما دیلی آذربایجان دیلی اوْلمۇشدۇر”. حاننا '''سوْحروئیدئ گؤر،''' “[[سفوت اس-سفا]]” اثرینده حامیٛ صفییه تۆرک کیمی مۆراجیت ائدیر: “'''''ئی پیری-تۆرک”( ائی تۆرک مۆقددسی)، “تۆرک گنجی”، “تۆرک اوْغلۇ”''''' و بۇ سببدن ده اوْنۇن تۆرک اوْلدۇغۇ شۆبحه دوْغۇرمۇر. '''م.عباسلیٛ''' شئیخ صفیددینین تۆرک منشلی اوْلماسیٛ حاقدا زنگین ماتئرالا توْپلامیٛشدیٛر. شئیخ صفی الدین اردبیلی منشجه آذربایجان تۆرکلریندن اوْلان آدلیٛ-سانلیٛ عالیم، شایر، صفوییه طریقتینین بانیسیدیر.
1501-جی ایلده [شاه ایایسماعیل] ([[1501]]-[[1524]]) طرفیندن [[صفویلر]] دؤولتینین برقرار ائدیلمسیندن سوْنرا شئیخ صفی الدین زییارتگاحیٛنا داها چوْخ دیققت یئتیریلدی. [[اردبیل]] یئنی دؤولتین دینی و سیاسی مرکزی اوْلدۇ. بۇ دؤورده [[اردبیل]]دکی درگاحیٛن مۆتوللیلیی (شریت ائحکامیٛ اۆزره ترتیب ائدیلمیش وقفنامه آدلیٛ مۆوافیق سند اساسیٛندا مۆیین وقف املاکیٛنیٛ ایداره ائتمیه وظیفدار اوْلان بیر شخص-ئ.ن.) ان یۆکسک وظیفیه صاحیب اوْلان دؤولت آداملاریٛنیٛن علینده ایدی. زاحیدینین “سیلسیلت ان-نسب اس-صفویی” اثرینین معلوماتیٛنا گؤر، وقفین مۆتوللیلری شاه طرفیندن تیین اوْلۇنۇردۇ. 1601-جی ایل-ده [شاه ایعباسیٛن] (1587-1629) زاحیدینی بۇ وقفین مۆتوللیسی تیین ائتمسی و اوْندان اولکی مۆتوللی میرزا ایسماعیلیٛن ایشدن چیٛخاریٛلماسیٛ حاققیٛندا فرمان وئرمسینی بۇنا اؤرنک اوْلاراق گؤستره بیلریک. [[شاه ایکینجی عباس]] (1642-1666) دؤورۆنده ایسه [[اردبیل]] بؤلگسی وقفین مۆتوللیلری ایدارسیندن چیٛخاراق شاه و شاهیٛن آیله سینه باغلیٛ اوْلان “خاسسئ-ی شریف” توْرپاقلاریٛنا قاتیٛلمیٛشدیٛر”.
 
صوفی درگاحیٛنیٛن وقفلری بارده آذربایجانا سیاحت ائتمیش و 1670-جی ایلده [[اردبیل]]ده اوْلمۇش [[یان سترئیس]] آدلیٛ سییاح گئنیش معلومات وئریردی. اوْنۇن یازدیٛغیٛنا گؤره [[اردبیل]] شهرینده 200 ائو، 9 حامام، 8 کاروانسارای، شهر بازاریٛ، بازارداکیٛ و شهر مئیدانیٛنداکیٛ یۆزلرله دۆککان، [[تبریز]]ده 100 ائو، 100 دۆککان، [[قزوین]]ده بیر نئچه کاروانسارای و حامام، [[اردبیل]]ین 33 کندی (کندلرین آدیٛ یازیٛلمامیٛشدیٛر)، [[تبریز]]ین 2 کندی، [[سراب]]یٛن 5 کندی و همچینین آستراباد، [[گیلان]]، [[مۇغان]] و بیر چوْخ دیگر یئرلرین گلیرلری بۇ درگاحیٛن وقفینی تشکیل ائدیردی. [[اردبیل]]ین اینکیشافیٛنیٛ تمین ائدن ان مۆهۆم آمیل شهرین تیجارتده ان مۆهۆم پای صاحیبی اوْلان ایپیین ایخراج یوْلۇ اۆزرینده یئرلشمسی ایدی. بۇ سببدن گؤمرۆک وئرگیسیندن گلن گلیر حئسابیٛناحسابیٛنا شهر خئیلی قازانج الده ائدیردی
شئیخ صفی الدین ایسحاق وقفینین گلیرلرینین بؤیۆک اوْلماسیٛنیٛ زاحیدینین معلوماتلاریٛندان دا آنلاماق مۆمکۆندۆر. ائرحان آریٛکلیٛ تدقیقات اثرینده همین قایناقیه ایستینادن یازیٛردیٛ کی، “شئیخ شرف بی زاحیدی مۆتوللی اوْلدۇغۇ ایللرده وقفین بۆتۆن یئیجک (قیدا) خرجلرینی و مااشلاریٛنیٛ اؤددیکدن سوْنرا وقف اۆچۆن 1.830 تۆمنه برابر مال و مۆلک آلمیٛش، 2.000 تۆمنی ایسه وقفین خزینسین. فرانسیٛز سییاحیٛ [[شاردئن]] 1673-جۆ ایلده [[تبریز]]دن [[ایصفاهان]]ا گئدرکن ساوه آدلیٛ بؤلگده [[اردبیل]] شئیخلرینین وقفینه آید بیر کاروانسارای، ایکی باغ، ایکی سۇ آنباریٛنیٛن اوْلدۇغۇنۇ و بۇنلاریٛن وقفه شاه ایعباسیٛن آروادیٛ زئینب بییمین باغیٛشلادیٛغیٛنیٛ یازیٛردیٛ. شاردئن همین مۆلکلرین ایلده 1.000 فرانک گلیر وئردیینی ده الاوه ائدیردی. بئللیکل، 17 عصرین اوْرتالاریٛندا [[اردبیل]]دکی وقفین چوْخ زنگین و خئیلی سایدا گلیر قایناقلری اوْلان وقف اوْلدۇغۇنۇ سؤیلیه بیلریک